Navigatie menu
zoeken
Verleden uitgelicht
Verleden uitgelicht
 HISTORISCH DOSSIER  Verleden uitgelicht

Artikelen die licht werpen op het verleden van de Binnenstad

Geen voorde, maar een veerpont

Ineke Inklaar | 13 januari 2022

Doe je ogen dicht en stel je voor dat je een Romeinse soldaat bent. Je loopt aan de noordkant het fort op het Domplein uit en stuit dan op de Oude Rijn. Een grote, brede rivier.

Met je collega-soldaten duid je die plaats aan als Traiectum. Anderen nemen die naam over en verbasteren dat in de loop van eeuwen tot Utrecht. Geschiedschrijvers leggen vast dat de oorsprong van die stad ligt in het castellum (fort) op het Domplein. Dat klopt. Wat niet klopt, is de uitleg van de betekenis van de Romeinse term Traiectum. Eeuwen lang werd verklaard: dat komt van ‘doorwaadbare plaats’ in het Latijn.

De Utrechtse archeoloog Eric Graafstal heeft een andere verklaring. Hij legt zijn theorie uit in het Jaarboek Oud-Utrecht 2021. Hij baseert zich op allerlei informatie die is gekoppeld: topografische kaarten, plattegronden, luchtfoto’s, bodemonderzoek.
Zo komt hij tot een nieuwe kaart van Utrecht (en het Domplein) rond het begin van de jaartelling. Dat is de tijd van de limes, de grens van het Romeinse rijk. De Rijn is de grensrivier met daaraan in en om Utrecht de drie forten Fectio (Vechten), Domplein en De Meern (Hoge Woerd). De Rijn is dan een grote rivier, bij Vechten 120 meter breed en 6 meter diep. Bij het Domplein is die iets kleiner.

De castella (forten) liggen met hun brede front pal aan de rivier. De hoofdpoort ligt nog geen 10 meter uit de oever. Zo is er een havenfront, waar vrachtschepen veilig konden afmeren. Vanaf het fort kunnen de soldaten ze namelijk bewaken en met geschut beschermen.
Nu komt ‘t. Graafstal schrijft: ‘Er is geen enkele aanleiding om ter hoogte van de Utrechtse binnenstad een voorde [doorwaadbare plaats, red.] in de Rijn te veronderstellen.’ De ondergrond ten noorden van het Domplein wijst erop dat de rivierbedding daar in de Romeinse tijd zo’n 5 meter diep (!) is. Dat is lastig lopend oversteken...

veerpont
Bomend oversteken met de nagebouwde pont © Dominik Schmitz, LVR-ZMB voor LVR-Archeologisch Park Xanten

Dat maakt het hoogst onwaarschijnlijk dat Traiectum een ‘doorwaadbare plaats’ aanduidde. De archeoloog: ‘Strikt genomen betekent het werkwoord traiicere ‘overzetten’.’ Hij denkt eerder dat in Utrecht deze term verwees naar een reguliere oversteek. ‘Een veerpont dus.’

Doorgezaagde kano
In het LVR-RömerMuseum in Xanten is een replica van zo’n pont te zien, gemaakt door het Utrechtse bedrijf Sars Houtbouw. Kees Sars heeft er tien maanden met Duitse jongeren met een afstand tot de arbeidsmarkt aan gewerkt.
‘Het is het kleintje onder de platbodems. Grappig is, dat de oervorm van een pont tegenwoordig nog steeds dezelfde is als toen. Een pont heeft nog steeds een opgebogen voor- en achtervlak waar hij tegen de oever kan opvaren. Alleen gingen er toen mensen, dieren en karren op; tegenwoordig auto’s.’
Zijn pont is 14.88 meter lang en 2.60 meter breed en heeft een holte van 70 centimeter. ‘Hoe groot die in Utrecht precies was, is niet bekend. Maar scheepsarcheoloog Jaap Morel heeft ons wel op basis van zijn onderzoek de standaardverhoudingen gegeven.’
Sars noemt de vorm een overblijfsel uit de kanotijd. ‘De Romeinen waren echte ingenieurs. Op een gegeven moment hebben ze zo’n kano doorgezaagd en planken ertussen gelegd.’ Hij heeft eerbied voor de bouwers-van-toen: ‘Als je ervaart hoe ze dat deden met die duizenden spijkers die ze allemaal hebben omgeslagen...’

De nagemaakte Romeinse veerpont staat nu in een hal in het museum. Maar toen de platbodem net klaar was, heeft Sars ermee de Duitse rivier de Lippe overgestoken. ‘We hebben er twee, drie weken mee gevaren. Geweldig!’

Hoofdfoto: Kees Sars bouwt met anderen een replica van een pont © LVR-ZMB voor LVR-Archeologisch Park Xanten

 

Lees ook Romeins dorp in de rubriek Bewoners en Straten

< naar dossiers-overzicht

Scrhijf je in voor de nieuwsbrief
Eerder verschenen papieren uitgaven
De toekomst van de Binnenstad
Verleden uitgelicht
Parkeren