Wat verdween uit Utrecht (TOP 10)

TOP 10 WAT VERDWEEN UIT UTRECHT

 

Utrecht heeft altijd afscheid moeten nemen van gebouwen en plekken. Soms was dat eeuwig zonde, soms moest het zo zijn. 
Deze tiendelige serie is samengesteld door Bert van den Hoed met foto's uit Het Utrechts Archief.

 

1. HET SCHIP VAN DE DOM – HET OFFER

 

HUA -1-1  Top 10 - Domtoren hoofdbeeld copy
De resten van het Domschip, geschilderd door
Wz. J. Hoevenaar (1840-1925)
(Het Utrechts Archief)

 

Op nummer 1 het schip van de Domkerk, slachtoffer van de grootste ramp die de stad ooit trof, de verwoestende storm van 1 augustus 1674 rond kwart over zeven 's avonds.


De tornado leek te weten waar ie zijn moest en had aan een kwartier genoeg. De Domkerk lag precies in de baan van de slurf die ter hoogte van de Oudegracht kwam aanrazen. De kap werd van het schip gerukt, de kerkmuren werden naar buiten weggedrukt. De dansende wind, die zowel verticaal als horizontaal tekeer ging, maakte het karwei af.

 

Het was geen half werk. Andere kerktorens in de stad werden geheel of gedeeltelijk verwoest. Dat de toch ook kwetsbare Domtoren gespaard bleef, wordt wel toegeschreven aan het ontbreken van valwinden naast de slurf van de tornado, maar het kan evengoed Onze Lieve Heer zijn geweest of anders Sint Maarten zelf die nog plannen had met de toren.

 

HUA  1-2- Top 10. Domkerk en toren  copy
Kerk en toren toen ze nog samen waren.
Prent van Steven van Lamsweerde uit ca 1660.
(Het Utrechts Archief)

Hoewel de puinhopen van de kerk 150 jaar op het Domplein zouden blijven liggen, was er na het instorten van het reusachtige schip iets voorgoed veranderd: de tornado scheidde de toren van de kerk. De Domtoren was weliswaar als vrijstaande toren ontworpen, maar zat wel degelijk vast aan de kerk, met wat je de eerste traverse van de stad zou kunnen noemen.

 

De luchtbrug tussen toren en kerk, van waaruit de bisschop rechtstreeks de kerk kon betreden, verbond vanaf die die fatale zomeravond de loge alleen nog met een gapend gat dat later het Domplein zou gaan heten.

 

DOOIE EENTJE
De Domtoren, ooit opgericht als symbool van wereldlijke en geestelijke macht, van ijdelheid en praalzucht zo u wilt, bleek het ook zonder kerk heel goed te kunnen rooien. Hij werd er zelfs sterker van en groeide uit tot de grootste vriend aller Utrechters. In zijn dooie eentje ontworstelde hij zich aan iedereen die dacht groter te zijn dan wie of wat ook en kreeg het helemaal alleen voor het zeggen.


De Dom is in gedachten vaak naar beneden gehaald, omgetrokken, gejat (Peter Vos) of van de lantaarn beroofd (Rinke Doornekamp). De bekende Utrechtse journalist Dirk Stichtenaer stelde zichzelf ooit de vraag wat hij zou moeten doen als ie op een dag uit zijn raam zou kijken en de Dom er ineens niet meer zou staan. ‘Moet ik dan de chef bellen?’


 

HUA  1 - 3 Domtoren vanaf Buurkerk copy
De Domtoren zoals je hem niet vaak te zien krijgt
in 1980 gefotografeerd vanaf de Buurkerk.
(Foto Gemeentelijke Fotodienst)

 

Ingmar Heytze maakte over diezelfde fantasie een magistraal gedicht* dat - nu de Dom toch in het gips zit - tijdelijk op de toren is geschroefd. We hebben vijf jaar om het uit het hoofd te leren.

 

DOM GEDICHT

Zoals met alle dingen waar je écht van houdt,
bedenk je soms iets doms. Bijvoorbeeld: beuk
hem om. Vandaag nog, als het kan. Wat zou je
eraan missen als het ding er niet meer stond.


wat is het anders dan een stapel hardgebakken
bloed en zweet en oude macht. Op die klok
zet niemand ooit iets goed gelijk, je had het
toch al niet op duiven en toeristen, soms


merk je het verschil niet eens. Je hebt genoeg
van dat geklingel en gebonk, vooral ’s nachts,
wanneer je slapen wil - zie dan jezelf maar staan
naast dat verdoemde schip, de wind steekt op,


de zon verduistert, bomen staan te dansen
als behekste marionetten, de lantaarn begint te
wiegen bij vertwijfeld klokgelui, de eerste stenen
boren zich door autodaken – dan storm je


’s ochtends naar je raam, luister je stralend naar
het carillon: er is geen Utrecht zonder Dom.

 

HERBOUW
Wat zou je eraan missen als het ding er niet meer stond? Voor het ingestorte schip is die vraag nooit echt beantwoord. Er zijn wel plannen (geweest) voor herbouw, ook heeft er een paar weken een gevaarte van steigerpalen gestaan, maar alles bij elkaar lijkt Utrecht met het verlies van een halve kerk te kunnen leven. Ja, het waait altijd op het Domplein maar daar zijn we inmiddels op gesteld geraakt en gezien de geschiedenis is het nogal wiedes. Bovendien is een kerk geen windscherm.


We kunnen het schip ook eren als een offer. Hij gaf zijn leven en wij kregen er iets groters voor terug. Een onoverwinnelijke toren, die het nu al 350 jaar in zijn eentje volhoudt. Die er altijd is. Voor iedereen. Troost, zingt en dreunt. In niemands dienst.


In Utrecht is niets groter dan de Dom. Dáár heeft dat arme schip in 1674 voor gezorgd. Het schip van de Dom is onbetwist het belangrijkste verdwenen gebouw van Utrecht.
--------

* Uit: Utrecht voor Beginners & Gevorderden. Ingmar Heytze. Verzamelde Utrechtse gedichten. Uitgeverij Podium. 21 euro.

 

 

 

2. AMELISWEERD/RHIJNAUWEN - WEG MET DE STILTE


Op nummer twee een van de verrukkelijkste verdwenen plekken van de stad, een bos of misschien moeten we het een park noemen, maar dan wel een met akkers, weilanden, boomgaarden en een meanderend riviertje, de Kromme Rijn. Je kon in Utrecht op de fiets naar Frankrijk gaan, zei de Utrechtse schilder Dolf Zwerver ooit.


Zwerver schilderde de stilte van Amelisweerd en Rhijnauwen, hij beleefde er de mooiste avonturen die verder niet zo heel ingewikkeld waren: schuilen achter heggetjes, samen met de vogels wakker worden, met je geliefde in de boomgaard bij de tennisbaan één appel eten, parende koekoeken uit een boom zien vallen.


Top 1 2 10 Amelisweerd Domlaan-1 copy
De Domlaan op Amelisweerd in de jaren twintig
van de vorige eeuw. Op de achtergrond de Domtoren.
(Foto E.A. van Blitz - Het Utrechts Archief)



U zou kunnen tegenwerpen dat Amelisweerd en Rhijnauwen weliswaar verrukkelijk, maar niet verdwenen zijn. Dat is zo, maar het gaat om de stilte. Die is verdwenen.


Zie de eerste foto, toen de stilte er nog was. Vastgelegd door E.A. van Blitz, in de jaren twintig van de vorige eeuw. De man met de bezem staat in Oud-Amelisweerd halverwege de Domlaan. Een bomenlaan, een zichtlijn, die uitkijkt op de Dom. Helemaal achteraan zie je de toren staan, een beetje allenig, ook al heeft het hele bos zich naar hem gevoegd.


Zowel de laan als de Dom zijn er nog, maar het bos heeft de gordijnen allang dichtgedaan. Je kunt de Dom niet meer zien, de bomen zijn aan de nieuwe bosrand doorgegaan met groeien. Dat is nu eens niet de schuld van die beruchte A27, die ligt een eindje verderop in een bak te doen alsof ie er niet is. Die zien we ook niet, maar horen we wel.


KAPPEN
In 1982 werden vlakbij die Domlaan 467 bomen gekapt, ongeveer net zoveel als de Dom treden heeft, het kan bijna geen toeval zijn. Er moest en zou een snelweg komen. Verkeersminister Zeevalking noemde de bosrand ooit ‘een rij struiken’, dus wat gaf het. De rij struiken bestond uit:

221 essen
126 beuken
36 elzen
29 iepen
27 esdoorns
18 populieren
9 berken
4 kastanjebomen
1 sierkers


Je zou denken dat het zo wel genoeg was, maar dat was het niet. Er is nog altijd een diep verlangen naar nog meer weg en een even diep verlangen om dat te voorkomen. Tweemaal zeven rijstroken moeten er komen met een overkapping waarvoor opnieuw bomen moeten sneuvelen. De Raad van State zette kort geleden een streep door die plannen. Te stikstofbevorderend. Door de maximum snelheid te verlagen, wil de huidige minister het plan toch uitvoeren. Waartegen de Vrienden van Amelisweerd weer in beroep gaan ….

 

Top 2 2 Amelisweerd Jan Korff de Gidts
Actievoerder van het eerste uur Jan Korff de Gidts spreekt in 
oktober 1978 op de Stadhuisbrug demonstranten toe.
De hoge opkomst leidde ertoe dat de Utrechtse gemeenteraad
zich voor het eerst tegen de aanleg van de A27 uitsprak.
(Foto Utrechts Nieuwsblad)


 

LOOPGRAVEN
Het is een indrukwekkend monument van vasthoudendheid, die oorlog over de weg en het bos. Begonnen in 1971. Een lang verhaal met een beroemd begin. De Utrechtse student Jaap Pontier boog zich in dat jaar ten behoeve van zijn eindscriptie over het bestemmingsplan Maarschalkerweerd, lekker dichtbij.


Hij zag tot zijn stomme verbazing dat er dwars door het bos vlakbij zijn huis een brede snelweg was gepland. Op een dijk. Zeventig meter breed. Bijna niemand wist ervan. Rijkswaterstaat voelde zich allerminst betrapt. Zij ging over de wegen, daar hoefde de burgers hun mooie hoofdje niet over te breken.


Wegenplannen waren destijds hamerstukken, maar dat zou nog datzelfde jaar voorgoed veranderen. De opgerichte actiegroep tegen de aanleg van de weg waren keurige studenten, maar ook tot de tanden gewapende dossiervreters die streden met bezwaarschriften en beroepsprocedures. Ze boekten al snel een eerste succes, het tracé werd verlegd naar de rand van het bos.

 

Top 3 2                   10 Amelisweerd Boomhut copy
24 september 1982. Demonstranten in een boomhut op Nieuw Amelisweerd.
Dezelfde dag werden ze uit het bos verwijderd en werd de bosrand weggekapt.
(Foto Utrechts Nieuwsblad, copyright DPG)

 

Maar ze wilden meer. Helemaal geen weg. De strijd verhuisde mee naar de nieuwe bosrand waar de sfeer van lieverlee steeds grimmiger werd. In 1982 werden de actievoerders die zich in boomhutten hadden verschanst - met grote voorraden alpenvoedsel om het daarboven lang uit te kunnen houden - in een paar uur alsnog het bos uit geranseld. De weg zou er komen maar bleef het podium voor een strijd die nooit meer ophield.


VIJFTIG JAAR
Volgend jaar is het dus vijftig jaar aan de gang. Er is genoeg om voor te vechten: de knotwilgen, de land- en koetshuizen, de vleermuizen, de reetjes en het speenkruid, de heksenkruidsteltwants, de nachtegaal en het icarusblauwtje.

 

Top 4  2 10 autoweg
29 oktober 1986. De allereerste auto's rijden door
de tunnelbak bij Amelisweerd over de A27.
(Foto Gemeentelijke Fotodienst - Het Utrechts Archief)

 

Dat is er dus allemaal nog, maar de stilte, daar had niemand sinds 1986 meer iets van vernomen. De weg was aan het woord, dag en nacht, week in week uit. Al veertig jaar lang. Niemand die hem tot zwijgen kon brengen.


Tot aan het eind van de afgelopen winter Corona ook de A27 bereikte. Het bos wist niet wat het meemaakte, alsof de wereld zijn adem inhield. De weg zelf had het zo ook nog niet bekeken en bleek het makkelijk zonder al die auto´s te kunnen stellen.


De stilte bleek het bos niet te zijn vergeten. Ze overwegen het samen weer te gaan proberen. Kunnen we straks heel misschien weer op de fiets naar Frankrijk.

 

 

Hier naar de delen 3 -5
 http://www.binnenstadskrantutrecht.nl/wat-speelt-er/wat_verdween_uit_utrecht_5/18.html

 



<< terug naar overzicht