Utrechts straten

Verdwenen torens

Torens bepalen voor een deel het silhouet van de oude stad. Vroeger deden ze dat nadrukkelijker. Een heleboel verdwenen er helaas in de loop van de tijd. Zo had de Janskerk (een van de vijf kapittelkerken) oorspronkelijk twee torens aan de westgevel. In de veertiende eeuw stortte een van de torens in de tweede werd later afgebroken (1681), evenals de pandhof en de kloostergang.

 

SchermContouren van de Smeetoren © Ton Verweij
Contouren van de Smeetoren © Ton Verweij

Ook de vroegere Mariakerk op de Mariaplaats (eveneens een kapittelkerk) had oorspronkelijk twee torens. Bij het beleg van kasteel Vredenburg (1576-1577) werd de noordelijke toren kapotgeschoten. In 1682 werd de andere afgebroken en uiteindelijk ging het hele kerkgebouw tegen de vlakte. Alleen de kloostergang bleef gespaard, die wij nu kennen als Pandhof Sinte Marie. Bij de Nicolaïkerk (Klaaskerk) gebeurde het omgekeerde. De dertiende-eeuwse kerk had oorspronkelijk twee identieke torens, maar vanwege de komst van het carillon, 400 jaar na de bouw, werd een van de torens verhoogd en voorzien van een koepel.

 

Verdwenen burchten
Behalve het verdwenen kasteel Vredenburg kende de oorspronkelijke stadsrand bij de muren ook vele burchten met torens, zoals in het noorden de toren Wolf bij bolwerk Wolvenburg en bijvoorbeeld ook de Plompetoren. Beide torens waren rechthoekig, maar er waren ook ronde torens, zoals Vos en Hond.

 

In het zuidelijke deel van de Binnenstad stond op het bolwerk Sterrenburg de Bijlhouwers- of Toltoren. Deze stamde uit de Middeleeuwen en werd gebouwd om de tolbetalingen te controleren. Toen dat niet meer nodig was, werd de toren verbouwd tot windmolen, onder andere voor het pellen van gerst (vandaar het Pelmolenplantsoen). De torenmolen werd eind negentiende eeuw afgebroken. Het Physisch Laboratorium in de Bijlhouwerstraat kwam ervoor in de plaats.

 

SchermZo was ie
Zo was hij © Ton Verweij 

Begin van het KNMI
De interessantste toren is de rechthoekige Smeetoren bij de Bartholomeusbrug. (Deze brug is overigens pas na de sloop van de toren aangelegd.) De Smeetoren maakte ook deel uit van de stadsverdediging en was een van de imposantste verdedigingstorens. Begin twaalfde eeuw werd begonnen met de aanleg van een verdedigingsgracht. De Smeetoren werd rond 1145 gebouwd en vormde één geheel met de stadsmuur. De toren werd bemand door het smedengilde Sint Eloy, dat ook voor het onderhoud zorgde. In het midden van de zeventiende eeuw werd de stenen torenspits verwijderd en liet de pas geopende Utrechtse Universiteit er een koepel en een uitgebouwde omloop maken voor een sterrenkundig observatorium. Ook werden er door onder anderen Van Musschenbroeck weerkundige waarnemingen verricht.

 

De toren was dus eigenlijk het begin van het huidige KNMI! Toen men in 1830 begon met de sloop van de stadsmuren ten behoeve van het Zocherpark, bleef de Smeetoren in eerste instantie nog gespaard. De sterrenwacht werd echter in 1853 verplaatst naar Sonnenborch, waarna alsnog sloop van de bouwvallige toren volgde. De contouren van de oorspronkelijke toren zijn terug te vinden in de bestrating tegenover het Bartholomeus Gasthuis. Een replica van een oorspronkelijke fundatiesteen is als aandenken in de bestrating verwerkt.

 

Er zijn helaas weinig afbeeldingen van de middeleeuwse stadsverdediging overgebleven, maar bij werkzaamheden zijn er wel regelmatig overblijfselen gevonden, bijvoorbeeld in 1958 bij werkzaamheden bij het Physisch Laboratorium. •

 

Geschreven door Ton Verweij
Uit de Binnenstadskrant nummer 5, 2018


<< terug naar overzicht