Utrechts straten

Kulturkampf rond Willibrordkerk

‘Nieuwe Kulturkampf in Utrecht.’ Het hoge woord is eruit. Het geruzie rond de Willibrordkerk in de Minrebroederstraat is geen kleinigheid, bevestigt Eric Wolthuis in de sociale media. De secretaris van het Sint Willibrord Apostolaat gebruikte deze woorden om duidelijk te maken dat voor de vrome katholieken hier een serieus gevecht gaande is. Kulturkampf staat voor de meedogenloze strijd die de protestantse Duitse staatsman Bismarck in de negentiende eeuw jegens de katholieken voerde.

Onlangs maakte de orthodoxe katholieke Broederschap Pius X bekend dat zij een groot deel van de schulden van de Willibrordkerk wil overnemen. Op voorwaarde dat zij een meerderheid krijgt in het bestuur van de Sint Willibrord Stichting, de eigenaar van de kerk. Daarmee zouden de broeders een vetorecht krijgen op de activiteiten in het gebouw. In mei 2014 organiseerden cultuurminnaars in de kerk een theater met een nepuitvaart. Voor de rechtgelovigen was dit blasfemie, zodat de kerk officieel door kardinaal W. Eijk aan de eredienst werd onttrokken.

 

De plannen van de Pius X-broederschap zijn tegen het zere been van de vrijwilligers die de kerk nu openhouden en allerlei activiteiten organiseren om de exploitatie mogelijk te maken. Zij vinden het onterecht dat een kerk die met gemeenschapsgeld, in totaal zo’n 8,5 miljoen euro (onder andere bij het Nationaal Restauratiefonds), is gerestaureerd, weer het exclusieve werkterrein wordt van één geloofsgemeenschap. Omdat de gemeente Utrecht zich in het verleden bij een dreigend faillissement garant heeft gesteld voor de terugbetaling van de restauratiesubsidies, nu nog zo’n 1,5 miljoen euro, moet de gemeenteraad eind juni een besluit nemen. Inmiddels hebben bekende Utrechters een beroep op de gemeente gedaan om niet in zee te gaan met Pius X.

 

Wijnand Kotte
De Willibrordkerk was in 1875 de eerste roomse kerk die in Utrecht werd gebouwd na het herstel van de bisschoppelijke hiërarchie in Nederland. Het werd een pronkstuk van neo-gotiek. Daarna zou architect Alfred Tepe nog zo’n 70 kerken in Nederland in gelijke stijl ontwerpen, naast talloze roomse ziekenhuizen, bejaardenhuizen enzovoort.

 

Omdat het aantal gelovigen sterk afnam, werd de Willibrordkerk in de jaren zestig officieel ontwijd en vrijgegeven voor de sloop. De katholieke bouwondernemer A. J. Lisman kocht het gebouw en richtte een comité op van prominenten. Onder wie ook protestanten zodat er kans was op restauratiesubsidies van de rijksoverheid. De Willibrordkerk moest ‘een middelpunt van algemeen kerkelijk leven worden’. Dat is sindsdien nooit meer gelukt. Lisman ging in zee met de dwalende pater Winand Kotte, die er tegen de zin van het bisdom een eigen kerk begon. Kotte was uit de Orde van de Assumptionisten gezet en verzamelde een kring van conservatieve gelovigen om zich heen, die zich keerden tegen ieder modernisme in de kerk.

 

                                       
                                       © Humphrey Daniels

 

Wirwar van stichtingen
Met tomeloze energie slaagde Kotte erin omvangrijke subsidies los te peuteren voor de restauratie van de kerk. Voor elke pilaar werd wel een collecte georganiseerd.

 

Na de dood van Kotte in 2006 werd de kerk opnieuw gewijd, maar de zegening had slechts beperkt effect. Er was een wirwar van stichtingen ontstaan met uiteenlopende belangen. Het gebouw is eigendom van de Sint Willibrord Stichting (SWS), die gerund wordt door een echtpaar, dat nauw bevriend was met Kotte, maar dat niet beschikt over diens gewiekste bestuurlijke kwaliteiten. De kerkelijke activiteiten, zoals de traditionele heilige mis, werden verzorgd door de Stichting Sint Willibrord Apostolaat (SWA), een verzameling verstokte aanhangers van de pater, ook wel Kottelieken genoemd. Sinds de blasfemische uitvaartdienst zijn zij dakloos.

 

Reddende engel?
En er is de Stichting Culturele Evenementen Willibrordkerk (SCEW). Dit is een groep van inmiddels zo’n negentig vrijwilligers (ook niet- of andersgelovigen) die uit genegenheid voor de cultuurhistorische waarde van de kerk bezoekers ontvangen en allerlei activiteiten organiseren. Jaarlijks brengt dat ruim 50.000 euro op, net genoeg voor de energierekening, erfpacht en verzekeringen. Na de ontwijding in 2014 ontstond een impasse. Er waren twee advocaten in de eigenaarsstichting benoemd ter versterking van het bestuur, maar ook dat werkte niet. Dus werd juli 2016 het gehele SWS-bestuur door de rechtbank geschorst. En nu is dan als reddende engel de schismatieke Pius X Broederschap op het toneel verschenen. Evenals wijlen Kotte keren zij zich fel tegen ieder modernisme in de katholieke kerk. Sinds 2015 verzorgen zij ‘s zondags in de Willibrordkerk een schaars bezochte traditionele heilige mis.

 

‘Verknold’
De vraag is of de roomse broeders voldoende solide zijn om het onderhoud van de Willibrordkerk te verzekeren. Ze lijken een kwijnend gezelschap. Maar geestelijk leider pater Carlo de Beer is optimistisch: ‘Ik denk dat we langzaam groeien.’

 

Over het vetorecht is hij onverbiddelijk: ‘Een kerk is een kerk. Als je Christus relativeert, ben je niet goed bezig.’ Ben Zegers, voorzitter van de vrijwilligersstichting SCEW, ziet het somber in. ‘Pius X legt ons grote beperkingen op. Dan kunnen wij de inkomsten voor een basisexploitatie niet halen.’

 

Josine Verberk, in de jaren tachtig als vrijwilliger zeven jaar actief voor de Pius-broeders, deelt het optimisme van pater De Beer geenszins. ‘Ze hebben het helemaal verknold. Ze hebben destijds zo veel geld gekregen uit erfenissen, giften en legaten, maar ze hadden de grootste gaten in hun handen.‘ De aanhang van Pius X in Nederland wordt geschat op zo’n 500 gelovigen. Verberk is niet onder de indruk. ‘Toen waren het er meer dan 3.000. Die zijn allemaal overleden’ •

 

Uit de Binnenstadskrant nummer 3, 2017.
Geschreven door Bert Determeijer.

 


<< terug naar overzicht